Bezienswaardigheden in Monnickendam

Wat zijn de belangrijkste bezienswaardigheden in Monnickendam?

De belangrijkste bezienswaardigheden in Monnickendam zijn de Speeltoren aan het Noordeinde, een laatmiddeleeuwse toren met een houten renaissancebekroning uit 1591/1592 en het oudste met de hand bespeelde carillon ter wereld; de Grote of Sint-Nicolaaskerk aan De Zarken, een laatgotische hallenkerk waarvan de bouw rond 1400 begon en waarvan de toren 55 meter hoog is; de Waag aan het Middendam, een 17e-eeuws waaggebouw bij de damsluis; het oude stadhuis aan het Noordeinde, het voormalige stadhuis uit 1746; en het historische centrum zelf, sinds 24 juli 1970 aangewezen als rijksbeschermd stadsgezicht. Daarbij hoort de haven aan de Gouwzee, die het stadsbeeld van Monnickendam nog altijd bepaalt.

De Speeltoren en de oudste handbespeelde beiaard

De Speeltoren staat aan het Noordeinde 2 en is het icoon van Monnickendam. De stenen romp dateert uit de tweede helft van de 15e of de eerste helft van de 16e eeuw en is zeer waarschijnlijk een restant van de vroegere parochiekerk van Monnickendam, die op de driesprong Noordeinde – Middendam – Kerkstraat stond. De kerk verdween; de toren bleef staan en maakte daarna eeuwenlang deel uit van het stadhuis, dat in 1814 werd gesloopt. De houten bekroning in renaissancestijl kwam in 1591/1592 op de toren. De Speeltoren is rijksmonument nummer 30007.

Het bijzonderste zit in de toren zelf. Het Rijksmonumentenregister omschrijft de beiaard van de Speeltoren als de oudst handbespeelde beiaard ter wereld: vijftien klokken van Peter II van den Gheyn uit 1595–1597, aangevuld met twee klokken van Melchior de Haze uit 1687. Het smeedijzeren uur- en speelwerk werd in 1595 gemaakt door Mr. Roeloff Othszn. uit Amsterdam en zet op het hele uur het ruiterspel in beweging. Je hoeft daarvoor niet naar binnen: het carillon en het ruiterspel beleef je gewoon vanaf straat.

Let op het onderscheid: de Speeltoren is de historische toren, het Waterlands Museum de Speeltoren is het museum dat eromheen is gebouwd en dat de geschiedenis van Waterland toont. Over dat museum, inclusief openingstijden en entree, schrijven we op onze museumpagina.

De Grote of Sint-Nicolaaskerk

Aan De Zarken 2 staat de Grote of Sint-Nicolaaskerk, na de Speeltoren het grootste monument van Monnickendam en rijksmonument nummer 30026. De bouw begon na 1400; het koor was omstreeks 1450 gereed, de westtoren werd tussen circa 1510 en 1550 gebouwd en de laatste traveeën van het schip kwamen in 1644 klaar. Het resultaat is een zeer grote, driebeukige laatgotische hallenkerk met een toren van 55 meter, die vanaf grote afstand boven de stad en het polderland uitsteekt. Sinds 1572 is de kerk protestants.

Voor een bezoeker is vooral het interieur de moeite waard: een gotisch doopvont van Bentheimer zandsteen uit de 15e eeuw, een koorhek met rijk snijwerk uit 1563 en later, een preekstoel uit 1695, een orgel uit 1781 met ouder pijpwerk, een vloer van grafzerken en negen koperen lichtkronen. De kerk werd gerestaureerd in 1959–1969 en opnieuw in 2005–2009.

De Grote Kerk is nog altijd een kerk in gebruik en is op bepaalde momenten voor bezichtiging geopend, mogelijk gemaakt door vrijwilligers. Omdat openstelling per seizoen en per evenement verschilt, kun je de actuele openingstijden het beste vooraf controleren op de officiële website van de Grote Kerk Monnickendam.

Wandel door het beschermde stadsgezicht

Het historische centrum van Monnickendam is een rijksbeschermd stadsgezicht. De aanwijzing ging in 1968 van start en werd op 24 juli 1970 definitief; het beschermde gebied beslaat 28,6 hectare. Die status is geen formaliteit, maar precies wat je op straat ziet: het oude stratenpatroon en het samenhangende stadsbeeld zijn bewaard gebleven in plaats van vervangen.

De stad ontstond bij de afdamming van het veenriviertje de Leek, met een dam en zeedijk die kort na 1240 werden aangelegd en die in verband worden gebracht met norbertijner monniken. De eerste bebouwing kwam langs die zeedijk te staan: het Noordeinde en het Zuideinde. Monnickendam wordt voor het eerst vermeld in 1288, kreeg in 1340 tolvrijheid en in 1355 stadsrechten. Op de driesprong Noordeinde – Middendam/Zuideinde – Kerkstraat stond de parochiekerk waarvan de Speeltoren het restant is — een van de oudste plekken van de stad.

Wie langs Noordeinde, Middendam, Kerkstraat en De Zarken loopt, volgt dus min of meer de middeleeuwse aanleg van Monnickendam, met de belangrijkste monumenten onderweg. Aan het Middendam staat bovendien de Waag, een langgerekt 17e-eeuws gebouw in de trant van Vingboons, met aan de havenzijde een overdekte colonnade, en vlakbij de damsluis.

Het oude stadhuis van Monnickendam

Aan het Noordeinde 5 staat het oude stadhuis van Monnickendam. Het monumentale pand werd in 1746 gebouwd als particulier woonhuis voor koopman-regent Albert Timmerman. Vanaf 1814 deed het gebouw dienst als raadhuis van Monnickendam. Tegenwoordig behoort het pand tot de collectie van Hendrick de Keyser Monumenten, die het gebouw aanduidt als Huis Timmerman.

Het oude stadhuis valt op door zijn rijk uitgevoerde 18e-eeuwse gevel. Binnen zijn onder meer rococo-stucwerk, houtsnijwerk en historisch goudleerbehang bewaard gebleven. Daarmee is het gebouw niet alleen vanwege zijn vroegere bestuurlijke functie, maar ook architectonisch een bijzonder onderdeel van de geschiedenis van Monnickendam.

Tijdens een wandeling door het centrum is vooral de buitenzijde interessant om te bekijken. Ga niet uit van vrije dagelijkse toegang tot het interieur; controleer bij Hendrick de Keyser Monumenten of en wanneer het pand voor bezoekers toegankelijk is.

De haven en de Gouwzee

Monnickendam ligt aan de Gouwzee, en het water is nooit ver weg. De stad leefde eeuwenlang van scheepvaart, scheepsbouw, visserij en het roken van vis, en de haven met de Langebrug en de damsluis bij de Waag hoort nog altijd bij het karakter van het centrum. Iets verderop ligt Marina Monnickendam, een jachthaven met meer dan vijfhonderd ligplaatsen die het hele jaar open is.

Vanaf het water en de dijk kijk je uit over de Gouwzee richting Marken. Wil je Monnickendam eens van de waterkant bekijken, dan is een tochtje met de sloep de mooiste manier om dat te doen.

Sloep huren in Monnickendam

Monnickendam te voet ontdekken

Monnickendam laat zich het beste te voet bekijken. De Speeltoren, de Waag, het oude stadhuis, de haven en de Grote Kerk liggen allemaal in of direct rond het beschermde stadsgezicht, op korte afstand van elkaar; je hebt geen auto nodig om ze te zien.

Liever met uitleg? De stadsgidsen van Monnickendam verzorgen het hele jaar door rondleidingen door de historische binnenstad op afspraak. Daarnaast is er van mei tot en met augustus elke vrijdagavond een gratis stadswandeling onder leiding van een stadsgids; vertrek om 19.30 uur vanaf de Speeltoren. Voor rondleidingen op afspraak gelden aparte voorwaarden — vraag naar de actuele mogelijkheden en tarieven. Ook de Grote Kerk kan volgens de kerk zelf buiten de gewone openstelling met een stadsgids worden bezocht.

Combineer de wandeling gerust met een terras of een lunch: de meeste horeca ligt aan dezelfde straten en aan de haven. Wat er verder te doen is in en om Monnickendam vind je op onze pagina's over activiteiten en restaurants; over het Waterlands Museum de Speeltoren schrijven we op de museumpagina.

Activiteiten in en rond MonnickendamRestaurants en cafés in Monnickendam